ทำไม 1 วันถึงมี 24 ชั่วโมง และ 1 นาทีมี 60 วินาที?

เวลาที่เราก้มมองนาฬิกา เคยสงสัยไหมครับว่า ทำไมระบบเวลาของเราถึงใช้ตัวเลขที่ดู “แปลก” ขนาดนี้

ทำไม 1 วัน ไม่แบ่งเป็น 10 ชั่วโมงง่ายๆ ทำไม 1 นาที ต้องมี 60 วินาที ไม่ใช่ 100 วินาที

ในขณะที่ระบบเงินหรือระยะทางเราใช้ “เลขฐาน 10” (10, 100, 1000) แต่ทำไม “เวลา” ถึงเป็นข้อยกเว้น คำตอบนี้ต้องย้อนเวลากลับไปไกลถึงยุคอารยธรรมอียิปต์และบาบิโลน เมื่อหลายพันปีก่อนครับ บทความนี้จะพาคุณไปไขคำตอบกันครับ

ทำไม 1 วันถึงมี 24 ชั่วโมง?

ต้นกำเนิดของการแบ่งวันเป็น 24 ชั่วโมง มาจาก ชาวอียิปต์โบราณ ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านดาราศาสตร์และการนับเลข

เคล็ดลับคือ “การนับข้อนิ้ว” (เลขฐาน 12)

ชาวอียิปต์ไม่ได้นับนิ้วทีละ 1 ถึง 10 เหมือนเรา แต่พวกเขานิยมใช้ “เลขฐาน 12” (Duodecimal)

• วิธีนับ: ให้ลองหงายฝ่ามือขึ้น แล้วใช้นิ้วโป้ง นับ “ข้อปล้อง” ของนิ้วที่เหลือทั้ง 4 (ชี้, กลาง, นาง, ก้อย)
• ผลลัพธ์: นิ้วหนึ่งมี 3 ข้อ x 4 นิ้ว = 12 ข้อพอดีครับ

กลางวัน 12 + กลางคืน 12 = 24

ชาวอียิปต์แบ่งเวลาโดยดูจากแสงสว่างและความมืด:

1. เวลากลางวัน: พวกเขาใช้นาฬิกาแดด แบ่งช่วงเวลาที่มีแสงอาทิตย์ออกเป็น 10 ส่วน + อีก 2 ส่วนสำหรับช่วงรุ่งสางและพลบค่ำ = 12 ชั่วโมง
2. เวลากลางคืน: พวกเขาสังเกตการเคลื่อนที่ของ “กลุ่มดาว” (Decans) จำนวน 12 กลุ่มที่ทยอยขึ้นฟ้าตลอดคืน = 12 ชั่วโมง

เมื่อนำมารวมกัน 1 วันจึงถูกแบ่งออกเป็น 24 ชั่วโมง นั่นเองครับ

ทำไม 1 ชั่วโมงถึงมี 60 นาที?

ถ้าอียิปต์ให้ “ชั่วโมง” แก่เรา ชาวบาบิโลน (ในดินแดนเมโสโปเตเมีย) ก็คือผู้ที่ให้ “นาที” และ “วินาที” ครับ

ชาวบาบิโลนขึ้นชื่อว่าเป็นสุดยอดนักคณิตศาสตร์ พวกเขาไม่ได้ใช้เลขฐาน 10 หรือ 12 แต่ใช้ “เลขฐาน 60” (Sexagesimal) ในการคำนวณทางดาราศาสตร์และเรขาคณิต

ทำไมต้องเลข 60

ฟังดูเป็นเลขที่เยอะและจำยาก แต่ในทางคณิตศาสตร์ เลข 60 คือ “ตัวเลขมหัศจรรย์” (Highly Composite Number) ที่ดีที่สุดสำหรับการแบ่งส่วน เนื้องจากสามารถหารลงตัวได้เยอะมาก

• เลข 10: หารลงตัวได้แค่ 2 และ 5
• เลข 60: หารลงตัวได้ทั้ง 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, และ 30

การใช้เลข 60 ทำให้ชาวบาบิโลน (และคนยุคโบราณที่ยังไม่มีเครื่องคิดเลข) สามารถแบ่งเวลา แบ่งมุมวงกลม หรือแบ่งของขายได้ง่ายโดยไม่ติดทศนิยมนั้นเองครับ

การส่งต่อความรู้สู่ยุคปัจจุบัน

แนวคิดเลขฐาน 60 ของบาบิโลน ถูกนักดาราศาสตร์ชาวกรีก (เช่น Hipparchus และ Ptolemy) นำมาพัฒนาต่อ โดยแบ่งวงกลมเป็น 360 องศา

• แบ่ง 1 ส่วนของชั่วโมง ออกเป็น 60 ส่วนเล็กๆ เรียกว่า pars minuta prima (ที่มาของคำว่า Minute)
• แบ่งส่วนเล็กๆ นั้นย่อยลงไปอีก 60 ส่วน เรียกว่า pars minuta secunda (ที่มาของคำว่า Second)

นี่จึงเป็นสาเหตุที่ 1 ชั่วโมงมี 60 นาที และ 1 นาทีมี 60 วินาที รวมถึงวงกลมที่มี 360 องศาด้วยครับ

เกร็ดความรู้: ชั่วโมงเคย “ยาวไม่เท่ากัน”

ในสมัยโบราณ แม้จะมี 24 ชั่วโมง แต่ความยาวของ 1 ชั่วโมง “ยืดหดได้” ตามฤดูกาล

• ฤดูร้อน: กลางวันยาวนาน ชั่วโมงกลางวันก็จะยาวกว่าชั่วโมงกลางคืน
• ฤดูหนาว: กลางวันสั้น ชั่วโมงกลางวันก็จะสั้นลง

จนกระทั่งยุคที่มีการประดิษฐ์ “นาฬิกากลไก” (Mechanical Clock) ขึ้นในยุโรปช่วงศตวรรษที่ 14 มนุษย์ถึงเริ่มกำหนดให้ความยาวของทุกชั่วโมง “เท่ากันเป๊ะๆ” ไม่ว่าจะเป็นกลางวันหรือกลางคืน และใช้กันมาจนถึงปัจจุบัน