เคยสงสัยไหมครับว่า ชื่อแปลกๆ ในตารางธาตุอย่าง ไทเทเนียม (Titanium), พอโลเนียม (Polonium) หรือ ไอน์สไตเนียม (Einsteinium) มีที่มาจากไหน ทำไมบางชื่อฟังดูเหมือนหลุดมาจากนิยายแฟนตาซี ในขณะที่บางชื่อก็ดูคุ้นหูเหมือนชื่อประเทศ
ความจริงแล้ว การตั้งชื่อธาตุเคมีไม่ได้เกิดขึ้นแบบสุ่ม แต่มีกติกาและประวัติศาสตร์ โดยได้รับการรับรองจาก IUPAC (สหภาพเคมีบริสุทธิ์และเคมีประยุกต์ระหว่างประเทศ) ซึ่งแบ่งที่มาของชื่อออกเป็นกลุ่มหลักๆ ได้แก่ เทพเจ้าและดวงดาว, สถานที่ และการให้เกียรตินักวิทยาศาสตร์
บทความนี้จะพาคุณไปดูที่มาจากชื่อธาตุเหล่านี้ครับ
ชื่อธาตุจาก “เทพเจ้าและตำนาน”
กลุ่มนี้มักเป็นธาตุที่ถูกค้นพบในยุคแรกๆ หรือธาตุที่มีความเกี่ยวข้องกับดวงดาว โดยนักวิทยาศาสตร์มักหยิบยกชื่อของเทพเจ้ากรีก-โรมัน หรือเทพนอร์ส มาตั้งเพื่อเปรียบเปรยคุณสมบัติของธาตุนั้น
- ไทเทเนียม (Titanium – Ti): มาจาก Titans (ไททัน) เทพเจ้าผู้ทรงพลังในตำนานกรีก สื่อถึงความแข็งแกร่งและทนทานของโลหะชนิดนี้
- ทอเรียม (Thorium – Th): มาจาก Thor (ธอร์) เทพเจ้าสายฟ้าของตำนานนอร์ส (สแกนดิเนเวีย)
- วาเนเดียม (Vanadium – V): มาจาก Vanadis อีกชื่อหนึ่งของเทพีเฟรยา (Freyja) เทพีแห่งความงามของนอร์ส เนื่องจากธาตุนี้เมื่อละลายแล้วจะมีสารประกอบที่สีสันสวยงามมาก
- โพรมีเทียม (Promethium – Pm): มาจาก Prometheus (โพรมีธีอุส) ไททันผู้ขโมยไฟจากสวรรค์มาให้มนุษย์ สื่อถึงความกล้าหาญและความเสี่ยง (ธาตุนี้เป็นธาตุกัมมันตรังสี)
กลุ่มดาวเคราะห์: นอกจากเทพเจ้าโดยตรงแล้ว ยังมีการตั้งตามดาวเคราะห์ที่เพิ่งค้นพบในช่วงเวลานั้นๆ เรียงตามลำดับในระบบสุริยะ:
- ยูเรเนียม (Uranium – U): ตั้งตามดาวมฤตยู (Uranus)
- เนปจูนเนียม (Neptunium – Np): ตั้งตามดาวเนปจูน (Neptune)
- พลูโทเนียม (Plutonium – Pu): ตั้งตามดาวพลูโต (Pluto)
ชื่อธาตุจาก “สถานที่และประเทศ”
นักวิทยาศาสตร์หลายคนเลือกตั้งชื่อธาตุเพื่อเป็นเกียรติแก่บ้านเกิด หรือสถานที่ที่ค้นพบแร่นั้นๆ
- พอโลเนียม (Polonium – Po): ตั้งชื่อโดย มารี กูรี (Marie Curie) เพื่อเป็นเกียรติแก่ประเทศ โปแลนด์ (Poland) บ้านเกิดของเธอ (ในช่วงเวลานั้นโปแลนด์ยังไม่ได้รับเอกราช เธอจึงตั้งชื่อนี้เพื่อแสดงจุดยืนทางการเมือง)
- แกลเลียม (Gallium – Ga): มาจากคำว่า Gallia ซึ่งเป็นชื่อภาษาละตินของประเทศ ฝรั่งเศส (ค้นพบโดยนักเคมีชาวฝรั่งเศส)
- เจอร์เมเนียม (Germanium – Ge): ชัดเจนตรงตัวครับ ตั้งเพื่อเป็นเกียรติแก่ประเทศ เยอรมนี
- นิโฮเนียม (Nihonium – Nh): ธาตุน้องใหม่ (เลขอะตอม 113) ตั้งตามคำว่า Nihon ซึ่งแปลว่า ญี่ปุ่น ในภาษาญี่ปุ่น (ถือเป็นธาตุแรกที่ค้นพบในเอเชีย)
เกร็ดน่ารู้: หมู่บ้านที่ป๊อปที่สุดในตารางธาตุ มีหมู่บ้านเล็กๆ ในสวีเดนชื่อว่า Ytterby (อิตเตอร์บี) ที่เหมืองแร่ของหมู่บ้านนี้เป็นแหล่งกำเนิดธาตุถึง 4 ชนิด ได้แก่ Yttrium (Y), Terbium (Tb), Erbium (Er) และ Ytterbium (Yb)
ชื่อธาตุจาก “นักวิทยาศาสตร์”
การตั้งชื่อตามบุคคลถือเป็นเกียรติยศสูงสุดในวงการวิทยาศาสตร์ เพื่อรำลึกถึงผู้ที่มีคุณูปการต่อโลก ส่วนใหญ่มักตั้งหลังจากที่บุคคลนั้นเสียชีวิตไปแล้ว
- ไอน์สไตเนียม (Einsteinium – Es): ตั้งเพื่อเป็นเกียรติแก่ อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์ (Albert Einstein) อัจฉริยะเจ้าของทฤษฎีสัมพัทธภาพ
- คูเรียม (Curium – Cm): ตั้งเพื่อเป็นเกียรติแก่ มารี และ ปิแอร์ กูรี ผู้บุกเบิกการศึกษารังสี
- เมนเดลีเวียม (Mendelevium – Md): ตั้งเพื่อเป็นเกียรติแก่ ดมิทรี เมนเดเลเยฟ (Dmitri Mendeleev) บิดาผู้ให้กำเนิดตารางธาตุ
- รัทเทอร์ฟอร์เดียม (Rutherfordium – Rf): ตั้งเพื่อเป็นเกียรติแก่ เออร์เนสต์ รัทเทอร์ฟอร์ด ผู้ค้นพบโครงสร้างนิวเคลียสของอะตอม
- โอกาเนสซอน (Oganesson – Og): ธาตุที่ 118 ตั้งตามชื่อ ยูริ โอกาเนสเซียน (Yuri Oganessian) นักฟิสิกส์ชาวรัสเซียผู้ที่ยังมีชีวิตอยู่ (ถือเป็นหนึ่งในไม่กี่คนที่ได้เห็นธาตุชื่อตัวเองขณะยังมีลมหายใจ)